จัดฟันบางนา: กับข้อควรพิจารณาในการดูแลความสะอาดช่องปาก การดูแลความสะอาดช่องปากมีความสำคัญ เนื่องจากสุขภาพช่องปากส่งผลกระทบต่อสุขภาพและคุณภาพชีวิต ได้แก่

– การปวดฟัน เสียวฟัน มีผลต่อการกินอาหาร การพักผ่อนนอนหลับ และการทำงาน
– ผู้สูงอายุที่ไม่มีฟัน มีผลต่อการใช้ชีวิตประจำวัน การเคี้ยวอาหารไม่ละเอียด มีผลทำให้เกิดการสำลัก อาหารย่อยยาก ท้องอืดมากกว่าปกติ หรือทานอาหารได้น้อยลงจากการกลืนลำบากทำให้ขาดสารอาหาร น้ำหนักลด สุขภาพไม่แข็งแรงเป็นต้น
– สุขภาพช่องปากและฟันที่ไม่ดีมีผลต่อทั้งทางกาย ทางใจ และทางสังคม เช่นผุ้สูงอายุที่ไม่มีฟันก่อให้เกิดการอับอาย ขาดความมั่นใจในการเข้าสังคม หรือผู้สูงอายุที่ปวดฟันส่งผลทางอารมณ์ทำให้หงุดหงิด การสื่อสารลำบาก ส่งผลต่อภาพลักษณ์และความสวยงามเป็นต้น

ดังนั้นการดูแลความสะอาดช่องปากและฟันจึงมีความสำคัญ ผู้ดูแลจึงควรให้การส่งเสริมการดูแลช่องปากและฟัน โดยใช้วิธีการเทคนิคที่เหมาะสมถูกต้อง
ถ้าเราดูแลสุขภาพฟันดี ฟันนั้นสามารถอยู่ได้อย่างสมบูรณ์แม้จะสูงวัย

ข้อควรพิจารณาในการดูแลความสะอาดช่องปาก ได้แก่

– วิธีการดูแลช่องปากให้มีความเหมาะสมกับผู้สูงอายุแต่ละราย
– เลือกใช้อุปกรณ์การทำสะอาดช่องปากให้เหมาะสม เช่น น้ำเกลือ น้ำยาบ้วนปาก เป็นต้น
– พิจารณาความถี่ในการทำความสะอาดช่องปากให้เหมาะสม
– ควรใช้อุปกรณ์สารหล่อลื่นหรือลิปสติก ทาบนริมฝีปากหลังทำความสะอาดทุกครั้ง
– ลงบันทึกสิ่งผิดปกติที่สังเกตจากการทำความสะอาดช่องปาก เช่น
– ริมฝีปากแห้งลอกเป็นขุย หรือมีลักษณะเป็นแผลพุพอง
– มีกลิ่นปาก
– มีรอยแผลในปากหรือบนลิ้น
– มีลักษณะเหงือกบวม แดง มีเลือดออก
– มีฟันโยก ฟันผุ
– มีความผิดปกติของฟันปลอม เป็นต้น

1. การทำความสะอาดช่องปากกรณีผู้สูงอายุรู้สึกตัว ช่วยเหลือตนเองได้

วัตถุประสงค์

เพื่อลดการสะสมของเชื้อแบคทีเรีย
เพื่อให้ผู้สูงอายุรู้สึกสะอาด สุขสบาย
เพื่อประเมินสภาพช่องปากของผู้สูงอายุ
ทำให้ผู้สูงอายุรู้สึกอยากอาหารมากขึ้น

อุปกรณ์

แปรงสีฟันชนิดขนแปลงนิ่ม
ยาสีฟัน
แก้วน้ำ
ผ้ากันเปื้อน
ผ้าเช็ดตัวผืนเล็ก
วาสลีน หรือลิปสติก
ชามรูปไต
กะละมังล้างมือ

วิธีปฏิบัติ

เตรียมอุปกรณ์ทุกอย่างให้พร้อมที่เตียงผู้สูงอายุ
แจ้งให้ผู้สูงอายุทราบ
จัดให้ผู้สูงอายุอยู่ในท่าศีรษะสูง
ใช้ผ้ากันเปื้อน หรือผ้าเช็ดตัวรองตั้งแต่ใต้คางถึงหน้าอกผู้สูงอายุ เพื่อป้องกันการเปื้อน
บีบยาสีฟันเล็กน้อยลงบนแปรงสีฟัน ให้ผู้สูงอายุใช้มือข้างที่ถนัดหรือข้างที่ผู้สูงอายุสามารถใช้งานได้จับแปรงสีฟัน
ให้ผู้สูงอายุบ้วนน้ำลงในชามไต/กะละมัง หากเดินไปปรงที่อ่างล้างหน้า หรือห้องน้ำให้ผู้สูงอายุเดินไปที่อ่างล่างหน้า
ให้ผู้สูงอายุแปรงสีฟันด้วยตนเอง หรือผู้ดูแลเป็นผู้ช่วยเหลือ โดยแปรงจากบนลงล่าง ให้แปรงสีฟันทำมุม 45 องศากับคอฟัน หลังจากนั้นแปรงลิ้นให้สะอาด
บ้วนปากอีกครั้งจนรู้สึกสะอาด
ประเมินลักษณะของช่องปากหลังจากแปรงฟัน พร้อมประเมินลักษณะผิดปกติที่พบ
เช็ดปากให้สะอาด ทาวาสลีนหรือลิปสติกลงบนริมฝีปากด้านบนและล่างให้เรียบร้อย
เก็บอุปกรณ์ทำความสะอาดและเก็บเข้าที่ให้เรียบร้อย
บันทึกสิ่งที่ประเมินได้และรายงานพยาบาลทันทีเมื่อพบสิ่งผิดปกติ

การทำความสะอาดช่องปากกรณีผู้สูงอายุไม่รู้สึกตัวหรือช่วยเหลือตนเองไม่ได้

การดูแลผู้สูงอายุที่ช่วยเหลือตนเองไม่ได้ ควรยึดหลักให้ผู้สูงอายุช่วยเหลือตนเองได้อย่างมีศักดิ์ศรีให้มากที่สุดก่อน เช่นถ้าผู้สูงอายุจับแปรงเอง และช่วยตรวจดูความสะอาด เพื่อป้องกันไม่ให้ผู้สูงอายุมีความรู้สึกไร้ค่า

อุปกรณ์

ผ้าก๊อซ
น้ำยาทำความสะอาด เช่น น้ำเกลือ น้ำยาบ้วนปาก เป็นต้น
ถุงมือ disposable 1 คู่
ถังขยะ
วาสลีน
ผ้าเช็ดปาก
ผ้ากันเปื้อน/ผ้าขนหนู

วิธีปฏิบัติ

เตรียมอุปกรณ์ให้พร้อมที่เตียงผู้สูงอายุ
แจ้งให้ผู้สูงอายุทราบ ผ้ากันเปื้อน หรือผ้าขนหนูรองตั้งแต่ใต้คางจนถึงหน้าอกผู้สูงอายุ
จัดให้ผู้สูงอายุอยู่ในท่าตะแคงหันหน้าไปด้านใดด้านหนึ่งเพื่อป้องกันการสำลัก
ใส่ถุงมือข้างที่ผู้ดูแลถนัด นำผ้าก๊อซที่ชุบกับน้ำยาบ้วนปากบิดให้หมาดๆ พันลงบนส่วนของขนแปรงสีฟันโดยรอบ พร้อมทั้งให้เหลือส่วนของปลายผ้าก๊อซไว้สำหรับให้ผู้ดูแลสามารถจับได้เพื่อป้องกันผ้าก๊อซหลุดลงไปในลำคอของผู้สูงอายุ
นำผ้าก๊อซที่เปียกแตะบริเวณริมฝีปากของผู้สูงอายุเพื่อให้ผู้สูงอายุรู้สึกตัวก่อน
แจ้งให้ผู้สูงอายุอ้าปาก ซึ่งส่วนมากผู้สูงอายุไม่อ้าปากให้ใช้มือลูบข้างแก้ม ลูบริมฝีปากเพื่อให้รู้สึกผ่อนคลาย แล้วค่อยๆ เอานิ้วสอดเข้าไปให้อ้าปาก หรือใช้มืออีกข้างกดลงไปบนปลายคางผู้สูงอายุอย่างนุ่มนวลเพื่อให้ผู้สูงอายุอ้าปาก
ใช้แปรงสีฟันที่พันด้วยผ้าก๊อซทำความสะอาดฟันด้านลนและด้านล่าง กระพุ้งแก้มและลิ้น โดยนำเศษอาหาร คราบเสมหะตามลิ้นซึ่งหากสะสมไว้ก่อให้เกิดฝ้าและเชื้อราในช่องปากได้
เปลี่ยนผ้าก๊อซชิ้นใหม่เมื่อชิ้นเดิมสกปรก และทำความสะอาดจนคราบย้ำลายและเสมหะหมด
เมื่อทำความสะอาดช่องปากจนกระทั่งสะอาดแล้ว ให้ทิ้งผ้าก๊อซลงในถังขยะ วางแปรงสีฟันลงในชามรูปไต
ใช้ผ้าผืนเล็กเช็ดริมฝีปากให้แห้งอย่างนุ่มนวล ทาวาสลีนหรือลิปสติก เคลือบบนริมฝากด้านบนและล่างให้เรียบร้อย เพื่อป้องการการมีรอยแตกเป็นแผล มุมปากแห้ง
จัดท่าผู้สูงอายุให้อยู่ในท่าสุขสบาย เปลี่ยนผ้ารองน้ำลายผืนใหม่เมื่อจำเป็น
หลังจากทำความสะอาดช่องปากของผู้สูงอายุจนครบแล้ว ดูแลเก็บอุปกรณ์ทำความสะอาดและเก็บเข้าที่ให้เรียบร้อย
ถอดถุงมือทิ้ง ล้างมือให้สะอาดอีกครั้ง

การแปรงฟังกรณีผู้สูงอายุไม่รู้สึกตัว (ต้องมีผู้ดูแล 2 คน)

อุปกรณ์

น้ำยาทำความสะอาด เช่น น้ำเกลือ น้ำยาบ้วนปาก เป็นต้น
แปรงสีฟัน
ยาสีฟัน
ถุงมือ disposable 1 คู่
ชามรูปไต
แก้วน้ำ
Syringe ขนาด 5 ซีซี
วาสลีน หรือลิปสติก
ผ้าเช็ดปาก
ผ้ากันเปื้อน หรือผ้าขนหนู

วิธีปฏิบัติ

เตรียมอุปกรณ์ให้พร้อมไปยังเตียงผู้สูงอายุ
แจ้งให้ผู้สูงอายุทราบ ผ้ากันเปื้อน หรือผ้าขนหนูรองตั้งแต่ใต้คางจนถึงหน้าอกผู้สูงอายุ
จัดท่าให้ผู้สูงอายุตะแควหันหน้าไปด้านใดด้านหนึ่งเพื่อป้องกันการสำลัก
ผู้ดูแลที่เป็นผู้แปรงฟันให้ผู้สูงอายุสวมถุงมือ บีบยาสีฟันลงบนแปรงสีฟันเล็กน้อย เตรียมน้ำสำหรับทำความสะอาดให้เรียบร้อย
ใช้แปรงสีฟันแตะบริเวณริมฝีปากเล็กน้อยเพื่อให้ผู้สูงอายุรู้สึกตัว
เมื่อผู้สูงอายุอ้าปาก ผู้ช่วยเหลือให้ไม้กดลิ้นกดบริเวณโคนลิ้นไว้
เริ่มแปรงฟันให้กับผู้สูงอายุตามวิธีการแปรงฟันที่ถูกต้อง โดยแปรงฟันด้านบน ล่าง และลิ้นจนสะอาด
เมื่อแปรงฟันและลิ้นจนสะอาด วางแปรงสีฟันลงในชามรูปไต ใช้ syringe ดูดน้ำครั้งละ 5 ซีซี ทำความสะอาดบริเวณร่องฟัน และข้างกระพุ้งแก้ม ในขณะที่ผู้สูงอายุอยู่ในท่าตะแคงหน้า
ผู้ช่วยเหลือใช้เครื่องดูดเสมหะ ต่อกับสายดูดเสมหะ ดูดน้ำและคราบยาสีฟันออกจากปากผู้สูงอายุโดยใส่สายดูดเสมหะข้างๆกระพุ้งแก้ม เนื่องจากผุ้สูงอายุไม่สามารถบ้วนปากได้เองและป้องกันการสำลัก

ทำขั้นตอนที่ 8 และ 9 ซ้ำ ๆ จนกระทั่งช่องปากผู้สูงอายุสะอาด
เมื่อเสร็จและทำความสะอาดสายดูดเสมหะตามวิธีการล้างสายดูดเสมหะ พร้อมทั้งปิดเครื่องดูดเสมหะ และเก็บอุปกรณ์ให้เรียบร้อย
ใช้ผ้าผืนเล็กเช็ดทำความสะอาดริมฝีปาก แล้วเคลือบด้วยวาสลีนหรือลิปสติกให้เรียบร้อย
เก็บอุปกรณ์ทุกอย่างทำความสะอาด และเก็บเข้าที่ให้เรียบร้อย
ถอดถุงมือ ล้างมือให้สะอาด

หมายเหตุ

กรณีผู้สูงอายุไม่รู้สึกตัวทำความสะอาดช่องปากทุก 4 ชั่วโมง
กรณีผู้สูงอายุที่รู้สึกตัว เวลาในการทำความสะอาดช่องปากไม่จำเป็นต้องเช้าและเย็นเสมอไป โดยเคล็ดลับสำหรับผู้ดูแลคือ ให้ความยืดหยุ่น อาจจะไม่ต้องแปรงตามเวลาที่นอน ให้ดูกิจกรรมในช่วงเวลานั้น
เลือกอุปกรณ์และวิธีทำความสะอาดช่องปากให้กับผู้สูงอายุอย่างเหมาะสม โดยคำนึงถึงความปลอดภัยของผู้สูงอายุเป็นอันดับแรก
ควรมีการประเมินและบันทึกลักษณะของความผิดปกติที่ประเมินได้ทุกครั้ง พร้อมทั้งรายงานให้พยาบาลทราบทันที